فتق یا هرنی ( به انگلیسی: Hernia) به وضعیتی گفته میشود که در آن بافت یا ارگان داخلی از طریق یک ناحیه ضعیف یا شکاف در دیواره عضلانی یا بافت همبند بیرون میزند. این بیرونزدگی معمولاً به شکل یک برآمدگی قابل مشاهده است که میتواند در نواحی مختلف بدن از جمله شکم، کشاله ران، یا اطراف ناف رخ دهد.
از انواع رایج فتق میتوان به هرنی کشاله ران یا اینگوینال، هرنی ناف و شکمی و هرنی دیسک بینفقراتی اشاره کرد. علتهای مختلفی میتواند موجب بروز هرنی شود، مانند فشار زیاد بر عضلات، افزایش وزن، بلند کردن اجسام سنگین، یا نقصهای مادرزادی در دیوارههای بدن.
در ادامه به توضیح انواع هرنی و روش های درمانی می پردازیم.
علائم فتق میتوانند بسته به نوع و محل هرنی متفاوت باشند، اما برخی از علائم رایج که ممکن است نشاندهنده وجود هرنی باشند عبارتند از:
-
برآمدگی یا تورم:
یکی از علائم اصلی هرنی، برآمدگی یا تورم در ناحیه آسیبدیده است. این برآمدگی معمولاً زمانی که فرد ایستاده است یا هنگام سرفه یا زور زدن (مثل اجابت مزاج یا بلند کردن اجسام سنگین) نمایان میشود. در بسیاری از موارد، فتقهای کشاله ران یا هرنیهای شکمی با برآمدگی قابل مشاهده همراه هستند.
-
درد یا ناراحتی:
هرنی معمولاً با درد یا ناراحتی همراه است که ممکن است در هنگام سرفه، خم شدن یا انجام فعالیتهای فیزیکی افزایش یابد.
هرنیهای پیچیدهتر یا هرنیهایی که تحت فشار زیاد قرار دارند، ممکن است باعث درد شدیدتری شوند.
-
حس سوزش یا سنگینی در ناحیه فتق:
برخی افراد ممکن است احساس سوزش، سنگینی یا فشار در ناحیهای که هرنی در آن ایجاد شده، داشته باشند. این احساسات ممکن است پس از فعالیتهای بدنی یا در هنگام فشار به ناحیه فتق بیشتر شوند.
-
مشکلات گوارشی (در برخی هرنیها):
– در برخی موارد، هرنی میتواند بر سیستم گوارشی تأثیر بگذارد. بهویژه در هرنیهای نافی یا دیافراگمی، ممکن است فرد علائم گوارشی مانند احساس تهوع، استفراغ، درد ناحیه شکمی، اختلالات در حرکات روده( اسهال و یا یبوست) را تجربه کنند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنید؟
اگر علائمی مانند درد شدید، تورم یا تغییرات ناگهانی در برآمدگی هرنی را تجربه کردید، باید فوراً به پزشک مراجعه کنید. همچنین اگر هرنی همراه با علائمی مانند تهوع، استفراغ، یبوست یا درد شدید شکم باشد، ممکن است نشانهای از پیچیدگی فتق باشد که نیاز به درمان فوری دارد.
تشخیص و درمان زودهنگام هرنی میتواند از بروز مشکلات جدیتر جلوگیری کند، بنابراین در صورت مشاهده هر یک از این علائم، مشاوره با پزشک الزامی است.
چه عواملی باعث ایجاد هرنی می شود؟
هرنی زمانی رخ میدهد که فشار زیاد بر یک منطقه از بدن باعث خروج بافتها یا اعضای داخلی از محل طبیعی خود از طریق دیواره ضعیف یا آسیبدیده میشود.
عوامل مختلفی میتوانند خطر بروز فتق را افزایش دهند. برخی از این عوامل عبارتند از:
-
فشار زیاد بر بدن: حین بلند کردن اجسام سنگین، یبوست مزمن و یا سرفه های شدید.
-
عوامل ژنتیکی و ضعف طبیعی بافت:
برخی افراد ممکن است به طور طبیعی دارای دیواره های ضعیف تر یا ناهنجاریهای مادرزادی در بافتهای عضلانی یا همبند خود باشند که این میتواند آنها را مستعد بروز هرنی کند. در برخی افراد، اگر دیگر اعضای خانواده سابقه هرنی داشته باشند، خطر بروز آن در فرد بیشتر است.
-
افزایش وزن یا چاقی:
چاقی و اضافه وزن میتواند فشار زیادی به نواحی مختلف بدن وارد کند، به ویژه به دیوارههای شکم و کشاله ران، که باعث ایجاد هرنی میشود.
-
پیری و فرسودگی بافتها:
با بالا رفتن سن، بافتها و عضلات بدن ضعیفتر و انعطافپذیرتر میشوند، که ممکن است باعث بروز هرنی در نواحی ضعیف بدن گردد.
-
بارداری:
بارداری میتواند فشار زیادی به دیواره شکم وارد کند، به ویژه در طول سه ماهه آخر بارداری، که میتواند موجب بروز هرنی در شکم یا کشاله ران شود.
-
عمل جراحی یا آسیبهای قبلی:
ممکن است به عنوان عوارضی بعد ازعمل جراحی به ویژه در مناطقی که بخیهها یا بافتها به طور صحیح به هم پیوند نخوردهاند هرنی ایجاد شود. این نوع هرنی معمولاً در ناحیه شکمی شایع تر است.
-
سیگار کشیدن:
سیگار کشیدن میتواند باعث تضعیف بافتهای همبند و کاهش انعطافپذیری آنها شود، که باعث میشود بدن بیشتر مستعد بروزهرنی باشد.
روش های تشخیص فتق:
تشخیص هرنی معمولاً بر اساس تاریخچه پزشکی بیمار و معاینه فیزیکی انجام میشود. در برخی موارد، پزشک ممکن است برای تأیید تشخیص و بررسی عمق یا شدت هرنی، از آزمایشها و تصویربرداریهای خاصی استفاده کند.
روشهای معمول برای تشخیص فتق عبارتند از:
-
معاینه بالینی (فیزیکی):
پزشک با مشاهده و لمس ناحیه مشکوک به هرنی، بررسی میکند که آیا برآمدگی وجود دارد یا خیر. بیمار معمولاً باید هنگام سرفه یا ایستادن فشار بیاورد تا احتمال هرنی بررسی شود.
-
تصویربرداری با اولتراسوند (سونوگرافی):
این روش برای بررسی برآمدگی و تعیین محل دقیق هرنی استفاده میشود. سونوگرافی به پزشک کمک میکند تا بافتهای نرم بدن و موقعیت هرنی را مشاهده کند.
-
رادیوگرافی (X-ray):
در برخی موارد، برای بررسی دقیقتر وضعیت داخلی شکم یا سایر نواحی هرنی، ممکن است رادیوگرافی انجام شود.
-
سیتیاسکن (CT scan):
این روش تصویربرداری پیشرفتهتر میتواند برای شناسایی هرنیهای عمیقتر یا پیچیدهتر مورد استفاده قرار گیرد، بهویژه زمانی که هرنی در نواحی پنهانتر بدن قرار داشته باشد.
-
امآرآی (MRI):
در مواردی که هرنی در نواحی خاص مانند دیسکهای بینفقراتی یا مناطقی که بافتهای نرم و پیچیدهای دارند، قرار دارد، MRI میتواند اطلاعات دقیقتری فراهم کند.
پزشک بر اساس نشانهها، علائم و نتایج معاینه فیزیکی، روش تشخیصی مناسب را انتخاب میکند.
انواع فتق:
فتقها به انواع مختلفی تقسیم بندی میشوند که هرکدام ویژگیها و محلهای خاص خود را دارند.
برخی از انواع رایج هرنی عبارتند از:
-
هرنی کشاله ران: (اینگوینال)
یکی از شایع ترین انواع هرنی در ناحیه کشاله ران و در نزدیکی کانال اینگوینال است (که از طریق آن رگها و اعصاب به اندام تناسلی میروند)
هرنی اینگوینال مستقیم: در این نوع هرنی، بخش از روده یا بافت شکمی از دیواره شکم عبور کرده و به سمت ناحیه کشاله ران پیش میرود.
هرنی اینگوینال غیرمستقیم: در این نوع، هرنی از طریق کانال اینگوینال از دیواره شکم خارج میشود و به سمت کشاله ران میآید.
-
فتق نافی: (امبیلیکال)
این نوع هرنی در ناحیه ناف (محل اتصال بند ناف در دوران جنینی) ایجاد میشود. هرنی نافی معمولاً در نوزادان مشاهده میشود، ولی در بزرگسالان نیز ممکن است به دلیل فشار زیاد بر دیواره شکم به وجود آید.
-
فتق شکمی: (پریتونال)
این نوع هرنی در دیواره شکم رخ میدهد. هرنی شکمی میتواند به دلیل ضعیف شدن عضلات شکم یا فشار زیاد به وجود آید. این فتق میتواند به صورت برآمدگی در هر نقطهای از شکم ظاهر شود.
-
فتق دیافراگمی:
این نوع هرنی در ناحیه دیافراگم (پرده عضلانی که قفسه سینه را از شکم جدا میکند) رخ میدهد. در این نوع، بخشی از معده یا سایر اندامهای شکمی از طریق دیافراگم به قفسه سینه منتقل میشوند. هرنی دیافراگمی ممکن است از زمان تولد وجود داشته باشد یا در اثر آسیب به دیافراگم بعد از جراحی یا ضربه به وجود آید.
5 . فتق فمورال
این نوع هرنی در ناحیه کشاله ران، پایینتر از هرنی اینگوینال قرار دارد و در ناحیهای که رگها و اعصاب به پای فرد میروند، ایجاد میشود. هرنی فمورال معمولاً در زنان بیشتر از مردان دیده میشود.
6. فتقهای ناشی از جراحی: (هرنی محل جراحی)
این نوع هرنی به دنبال عمل جراحی ایجاد میشود، به ویژه در ناحیههایی که در آن بخیهها یا بافتهای ترمیم شده ضعیف بودهاند. هرنیهای بعد از جراحی ممکن است در نواحی مانند شکم، کشاله ران یا سایر نواحی بدن رخ دهند.
7. فتق دیسک بینفقراتی (هرنی نخاعی)
این نوع هرنی به دلیل بیرونزدگی دیسکهای بینفقراتی از جایگاه خود به کانال نخاعی ایجاد میشود. این هرنی میتواند فشار به اعصاب نخاعی وارد کرده و درد و علائم عصبی مانند بیحسی و ضعف در اندامها ایجاد کند.
8. فتق پریستالتیس (یا هرنی زایمانی)
– این نوع هرنی به ندرت رخ میدهد و معمولاً در اثر فشارهای ناشی از بارداری یا زایمان به وجود میآید. در این نوع، اندامهای شکمی ممکن است از طریق دیوارههای شکم بیرون بزنند.
انواع روش های درمان فتق:
هرنی را میتوان از روش غیر جراحی و جراحی درمان کرد. درمان غیرجراحی هرنی معمولاً برای موارد خفیف یا زمانی که جراحی ممکن است به دلایل مختلف مناسب نباشد، در نظر گرفته میشود. درمان غیرجراحی ممکن است به کنترل علائم کمک کند، اما باید توجه داشت که درمان قطعی فتق تنها با جراحی امکانپذیر است. در صورت تشخیص فتق، مشاوره با پزشک متخصص برای تعیین بهترین راهکار درمانی ضروری است.
- استفاده از کمربند یا گن فتق
گن یا کمربند هرنی این ابزارهای پزشکی برای کمک به کاهش برآمدگی هرنی طراحی شدهاند. کمربندهای فتق معمولاً بهویژه در فتقهای کشاله ران (اینگوینال) یا فتق نافی برای کاهش درد و جلوگیری از بیرونزدگی بافتها در حین فعالیتهای روزمره استفاده میشوند.
استفاده از گن حمایتی در دوران بارداری،استفاده از گنهای مخصوص بارداری میتواند به پشتیبانی از شکم کمک کند و فشار را کاهش دهد که باعث جلوگیری از ایجاد هرنی در دوران بارداری می شود.
- مراقبت از رژیم غذایی برای جلوگیری از یبوست
رژیم غذایی فیبردار میتواند به جلوگیری از یبوست و فشار اضافی به دیواره شکم کمک کند. یبوست مزمن میتواند فشار زیادی به شکم وارد کرده و هرنی را بدتر کند.
- تغییرات در سبک زندگی و فعالیتهای فیزیکی
پرهیز از فعالیتهای سنگین: فعالیتهایی که فشار زیادی به ناحیه هرنی وارد میکنند، باید محدود شوند. بلند کردن اجسام سنگین یا انجام فعالیتهای فیزیکی که فشار داخلی شکم را افزایش میدهند، میتواند وضعیت هرنی را بدتر کند.
ورزشهای سبک: انجام ورزشهای سبک و کمفشار مانند پیادهروی میتواند به حفظ سلامت عمومی و جلوگیری از بدتر شدن هرنی کمک کند.
- کنترل سرفه مزمن و بیماریهای ریه
سرفههای مزمن میتوانند فشار زیادی به شکم وارد کرده و هرنی را بدتر کنند. اگر دچار بیماریهایی مانند برونشیت یا آسم هستید، درمان مناسب آنها با داروهای تجویزی (مثل استروئیدها یا داروهای ضد آلرژی) میتواند به کاهش سرفه و جلوگیری از تشدید هرنی کمک کند.
درمان جراحی هرنی معمولاً زمانی توصیه میشود که هرنی دردناک یا در حال گسترش باشد یا علائم آن شدید باشد. جراحی برای ترمیم دیواره ضعیف که باعث بیرونزدگی بافتها میشود، انجام میگیرد. در زیر به انواع روشهای جراحی برای درمان فتق اشاره شده است:
- جراحی باز (Open Surgery)
در این روش، پزشک یک برش بزرگ در ناحیه هرنی ایجاد میکند تا به ناحیه آسیبدیده دسترسی پیدا کند. در طول جراحی، پزشک ارگان بیرون زده از بافت یا اندامها را به موقعیت طبیعی خود باز میگرداند و دیواره ضعیف شکم را با بخیه و یا مش تقویت میکند.
در بسیاری از جراحیهای هرنی، استفاده از مش برای تقویت دیواره شکم رایج است که در ناحیه ضعیف قرار میگیرند تا دیواره شکم تقویت شود و از بازگشت هرنی جلوگیری شود. مش های جراحی فتق انواع مختلفی دارند که با توجه به نوع هرنی انتخاب میشوند.
استفاده از مش به کاهش احتمال بازگشت هرنی کمک میکند و ممکن است در روشهای جراحی باز یا لاپاراسکوپی مورد استفاده قرار گیرد.
- جراحی لاپاراسکوپی (Laparoscopic Surgery)
جراحی لاپاراسکوپی یک روش کمتر تهاجمی است که در آن از برشهای کوچکتر و یک دوربین (لاپاراسکوپ) برای مشاهده و ترمیم فتق استفاده میشود. این روش به بیمار این امکان را میدهد که سریعتر بهبودی یابد و معمولاً درد کمتری نسبت به جراحی باز دارد. در این روش نیز از مش های مخصوص لاپاروسکوپی استفاده میشود .
این روش ممکن است برای همه بیماران مناسب نباشد، بهویژه در مواردی که هرنی پیچیدهتر باشد.
نتیجهگیری:
فتق یک وضعیت شایع است که میتواند از خفیف تا پیچیده متغیر باشد. در حالی که بسیاری از هرنیها با درمانهای غیرجراحی قابل کنترل هستند، درمان قطعی معمولاً از طریق جراحی انجام میشود. تشخیص زودهنگام، پیگیری پزشکی و اقدامات پیشگیرانه میتواند به جلوگیری از بروز مشکلات جدیتر کمک کند. در صورت مشاهده علائم فتق، مشاوره با پزشک برای انتخاب بهترین روش درمانی بسیار ضروری است.